Zore Azizova - 1944 Kırım Tatar Sürgün Hatıraları #14

19 Mart 2020, 19:44

Kırım Tatar halkı 75 yıl önce, 18 Mayıs 1944 tarihinde Sovyetler Birliğinin ve dünya tarihinin en kanlı diktatörlerinden Josef Stalin’in emriyle alınan Sovyet hükûmeti kararı neticesinde Vatan Kırım’dan vahşice sürgün edildi. Kırım Haber Ajansı (QHA), ünlü Kırım Tatar gazeteci Zera Bekirova‘nın 2019 yılında Kırım’da Kırım Tatarca ve Kiril alfabesiyle basılan “Sürgünliknin Taqdiri” (Sürgünlüğün Yazgısı) kitabında, hikayelerini tek tek dinlediği sürgünü yaşayan Kırım Tatarlarının hatıralarını Türkçe ve Kırım Tatarca (latin harfleriyle) yayınlıyor.

Anadolu Türkçesi

1934 yılında Bahçesaray’ın Azek köyünde doğdum. Babam köy merkezindeki büyük dükkanda çalıştı. Onun annesi, benim teyzem, ona daima “Azizim” derdi, bunun için de soyadımızı Azizov yazdılar. Yoksa babamın asıl adı Ablaz Mamutov idi. Babamlar yedi erkek kardeştiler. Onları savaşa aldıklarında, annemin anlattıklarına göre, babam ardına bakıp ağlaya ağlaya gitti (savaşa). Amcalarımın hepsi geri döndüler, babamı biz bir daha göremedik.

Savaş devam ediyor, ortalıkta açlık, yoksulluk. Fakat Kırım”da artık düşman yok, biz umutla babamları bekliyoruz. Onların yerine gelen Sovyet askerleri tan vaktinde kapımızı çalıp, “çıkınız” diye emir verdiler. Annem bizi uyandırıp, “Kalkınız, kızlarım, bizi atmaya (evden) alıp gidecekler”, diye temiz giysilerimizi giydirdi. Biz, üç kız, en büyükleri ben, annemin ayaklarına sarılıp ağlıyoruz. Annem bir çöpe bile el uzatmadı. Çünkü atacaklarından emindi. Neyse köy kenarında arabayı beklediğimizde, bir asker anneme acıyıp, evimize gidip bir-iki şey alıp getirdi. Nasıp varıp çıktık Bahçesaray’a, nasıl bindik vagona hiç hatırlamıyorum. Fakat vagon içinde görüp geçirdiklerimiz, ölülerini yol kenarında otlar içine bırakanları, saçlarımda bitler çıkmaya başladığında saçlarımı kesenler çok iyi aklımda. Özbekistan’a geldiğimizde hamama alıp götürdüler. Biz yıkanırken giysilerimizi çaldılar. Sonra at yada eşek arabalarına doldurup köylere dağıttılar. Bizi, iki-üç Kırım Tatar ailesini Yalpaktepe denen köy okulunun binasına yerleştirdiler. “Okul” dediğimin de çatısı delik deşik, üç odalı bir evcik. İlk aylarda iki-üç aileden, öle öle iki-üç kişi sağ kaldık. Annem, anne-babası ölen Ramazan diye oğlanı yanımıza aldı. Halimiz çok zorlaştı, Nuriye ve Naciye kardeşlerimi çocuklar yurduna aldılar. Annem ayrılığa dayanamadı, biraz zamandan geçtikten sonra annemle biz de oraya gittik. Annem orada işe girdi.

Savaş bittiğinde babam emek ordusunda, Tula madenlerinin birinde çalıştı. Sabahtan bize gelen mektubunda “tez günlerde görüşürüz”, diye sevinçli haberini yazdı ve işine gitti. Mektup bize ulaştı ama babam yine de gelmedi. Meğer, o çalıştığı madende patlama olmuş, babam helak oldu (öldü). Annem kara haberi aldıktan sonra bir ay konuşmayıp, yattı. Zar zor işe gidebildi. Ben de ona yardım ettim, annemle ikimiz bir kaç kilometre uzakta yetişen ağaçları kesip, pazarda sattık.

Bizim yaşadığımız yerde iş bakmaya Kerçli Emirasan Osmanov denen bir adam geldi. O savaştan dönüp ailesini araya-araya Cuma istasyonuna gelip çıktı. Hanımla iki oğlu ölmüş, diğer iki oğlunu çocuk yurdunda buldu. Onu bizim bulunduğumuz çocuk yurduna muhasebeci olarak işe aldılar. Annemi çok beğenmiş. Evlendiler. Çok çocuklu bir aile olduk. Annemin üç kızı, babamın iki oğlu ve sonra da Necibe kız kardeşim doğdu. Altı çocuk olduk, iyi yaşadık. Emirasan babam çok becerikliydi, girişken bir adamdı. Aynı yerde karı-kocanın çalışması yasaktı, annem başka yerde işe girdi. Babam da çocuklar yurdundaki işten çıkıp köydeki artele (Sovyetlerde işçi kooperatifi) muhasebeci olarak girdi. Düşmanlık yaparak, arteli yaktılar. Babam aklını kaçırdı. Annem bir başına altı çocuk ve hasta kocasına bakmak zorunda kaldı, gece gündüz çalıştı. Üstümüzü örttüğümüz yün yorganı söktük. Oğlanlar yünü işleyip verdiler, biz kızlarda annemle ip yapıp şal ördük. Sabah pazara çıkıp bir pidecik ya da bir kilo unla değiştik. Bir kilo unu annem altı güne böldü. Akşamları bir kazan su kaynatıp, bir gün için belirlenen unu koyup, tuzsuz-yağsız olsa da sevine sevine yerdik.

Babam 1958 yılında vefat etti. Bize babamın nafakasını verdiler. 85 gümüş o zaman çok büyük para. Fakat annem bize, “Kızlar okuldan sonra layığınızı bulup evlenin, sizi okutmaya gücüm yetmez. Babanızın parasıyla Sabri’yi okuatacam” diyerek bir kuruşunu boşa masraf etmeden Sabri kardeşimi okumtmak için kullandı. Sabri gerçekten de okudu, Semerkand Üniversitesinin hocası oldu, ilmi işini (tezini) araştırmaya hazırlanıyordu. Bir gün bana Rollan’ın vesilesiyle Moskova’ya gideceğini söyledi. Milli hareketimizin faal iştirakcısı, alim Rollan Kadıyev (Qadıyev) Kemal amcamın oğludur. Meğer, Sabri şimdi Kırım’a dönüş uğrundaki mücadelenin içindeymiş. Onu 1968 yılının Şubat ayının başında yakaladılar ve mahkemeye verdiler. Biz Sabri’nin, Rollan’ın mahkemelerine gittik, elimizden geldiği kadar destek olmaya çalıştık.

1958 yılı Duvanköylü Yakup Bavbekov ile evlendik. Yakup sürgünde Fergana’ya, annesi ise Semerkand’ın Urgut kasabasına düşmüştü. Anasını aramaya gittiğinde yolda yakalandı ve emir rejimini bozduğu için 8 yıl özgürlükten mahrum edildi. Cezasının yarısını yattıktan sonra çıktı. İki kızım, bir oğlum, yedi torunum, 12 torunçem (torunumun çocuğu) var. 1990’larda Kırıma döndük, Bahçesaray’da ev satın aldık. Annemi de alıp geldik, bizim evimizde yaşadı.

Bütün sürgün hikayelerine buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz.

Kırım Tatarca

1934 senesi Bağçasaraynıñ  Azek köyünde doğdım. Babam köy merkezindeki balaban tükânda çalıştı. Onıñ anası, menim bitam, oña daima Azizim, dey eken, şunıñ içün de soyadımıznı Azizov yazdılar. Olmasa babamnıñ asıl adı Ablâz Mamutov edi.  Babamlar yedi ağa-qardaş olğanlar.  Olarnı  cenkke alğanlarında, anamnıñ aytqanlarına köre, babam artına baqıp ağlay-ağlay ketken. Emcelerim episi qayttılar, babamnı biz bir daa körmedik.

Cenk kete, ortalıq açlıq, yoqsullıq. Amma Qırımda artıq duşman yoq, biz ümüt ile babamlarnı bekleymiz. Olarnıñ yerine kelgen sovet askerleri tañda qapımıznı qaqıp: “çıqıñız!” dep emir berdiler. Anam bizni uyantıp: “Turıñız, qızlarım, bizni atmağa alıp keteler”, dep temiz urbalarımıznı kiydirdi. Biz — üç qız, eñ büyügi menim, ise anamnıñ ayaqlarına sarılıp ağlaymız. Anam bir çöpke qol uzatmadı.  Çünki atacaqlarında emin edi.  Ne ise köy kenarında araba beklep oturğanımızda bir asker anamnı acıp, evimizge barıp bir-eki bir şeyler ketirip berdi. Nasıl barıp çıqtıq Bağçasarayğa, nasıl mindik vagonğa iç hatırlap olamayım. Amma vagon içinde körgen-keçirgenlerimiz, ölülerni yol kenarında otlar içine taşlağanları, saçlarımdan bitler çıbırıp başlağanda  saçlarımnı keskenleri pek yahşı aqılımda.  Özbekistanda kelgenimiznen hammamğa alıp kettiler. Biz yuvunğance urbalarımıznı hırsızlağanlar. Soñ  at ya da eşek arabalarına toldurıp köylerge dağıttılar. Bizni — eki-üç qırımtatar qorantasını Yalpaq-tepa degen köy mektebiniñ binasına yerleştirdiler. “Mektep” degenim de damı delik-teşik üç odalı bir evçik. Birinci aylarında eki-üç qorantadan öle-öle eki-üç adam sağ qaldıq. Anam  anası-babası ölgen Ramazan degen oğlançıqnı yanımızğa aldı. Alımız pek ağırlaştı, soylarımız kelip Nuriye ve Naciye qardaşlarımnı balalar evine alıp kettiler. Anam ayırılıqqa dayanmadı, biraz vaqıttan ekimiz de şu balalar evine kettik. Anam onda işke kirdi.

 Cenk bitkende babam daa endi emek ordusında Tula şahtalarınıñ birinde çalıştı. Sabadan bizge yollağan mektübinde “tez künlerde körüşirmiz”, dep quvançlı haberni yaza ve işine kete. Mektüp bizge kelip çıqtı, amma babam öyle de kelmedi. Meger, o çalışqan şahtada patlav olıp, babam elâk olğan. Anam qara haberni alğan soñ bir ay lafetmeyip yattı. Zar-zornen işke çıqtı. Men de oña yardım ettim, anamnen ekimiz bir qaç kilometr avlaqta ösken tereklerni kesip, bazarğa alıp barıp sattıq.

Biz yaşağan yerge iş qıdırıp keriçli Emirasan Osmanov degen adam keldi. O, cenkten qaytıp  ailesini qıdıra-qıdıra Cuma stantsiyasına kelip çıqa. Apayınen eki oğlu ölgen, daa eki oğlunı balalar evinde tapa.  Onı biz bulunğan balalar evine muhasebeci olıp işke aldılar..  Anamnı pek begene. Evlendiler. Oldıq bir çoqbalalı qoranta. Anamnıñ üç qızı, babamnıñ eki oğlu ve soñ Necibe qardaşım doğdı. Altı bala oldıq, yahşı yaşadıq. Emirasan babam pek becerikli, işkir bir adam edi. Bir yerde qarı-qoca çalışması yasaq edi, anam başqa yerge işke avuştı. Babam da balalar evinden işten çıqıp köydeki artelge muhasebeci olıp işke kirdi. Duşmanlıq yapıp, artelni yaqtılar. Babam aqılını coydı. Anam bir özü altı bala ve hasta aqayını baqmaq zoruna qaldı, gece-kündüz çalıştı. Üstümizni örtken yün yorğanımıznı söktik. Oğlanlar yunni işlep berdiler, biz qızlar  anamnen yip yasap şal ördik. Saba bazarğa çıqarıp bir piteçik ya da bir kilo unğa deñiştiremiz.  Bir kilo unnı anam altı künge taqsimley. Aqşam bir qazan suv qaynata ve içine bir künge belgilengen un qısmını qoya, tuzsız-yağsız olsa da sevine-sevine aşaymız.

Babam 1958 senesi keçindi. Bizge babamnıñ nefaqasını berdiler. 85 kümüş o zaman pek balaban para. Amma anam bizge: “Qızlar mektepten soñ lâyığını tapıp evleniñiz, sizni oqutmağa küçüm yetmez. Babañnıñ parasına Sabrini oqutacam”, dep bir kapiçigini çetke masraf etmeden Sabri qardaşımnıñ oquvına işletti. Sabri kerçekten de oqudı, Samarqand universitetiniñ ocası oldı, ilmiy işini qorçalamağa azırlana edi. Bir kün maña Rollannıñ avalesinen Moskvağa ketecegini ayttı. Milliy areketimizniñ faal iştirakçisi, alim Rollan Qadıyev Kemal emcemniñ oğludır. Meger, Sabri endi Qırımğa qaytuv oğrundaki küreşniñ içinde eken. Onı 1968 senesi şubat ayınıñ başında yaqaladılar ve mahkeme ettiler. Biz Sabriniñ, Rollannıñ mahkemelerine bardıq, qolumızdan kelgeni qadar qoltutmağa tırıştıq.

1958 senesi Duvanköylü Yaqub Bavbekov ile evlendik. Yaqub sürgünlikte Ferğanağa, anası ise Samarqandnıñ Urgut qasabasına tüşken. Anasını qıdırıp ketkende yolda yaqalana ve komendant rejimini bozğanı içün sekiz yılğa azatlıqta mahrum etile. Ceza müddetiniñ yarısını ödep qaytqan.  Eki qızım bir oğlum, yedi torunım, 12 torunçem bar. 1990-larda Qırımğa qaytıp, Bağçasarayda ev satın aldıq. Anamnı da alıp keldik, bizim evimizde keçindi.

Episi sürgün ikâyelerine mında basıp irişebilirsiñiz.

18 MAYIS 1944
Kırım Tatar Sürügünü
Sürgün hatıraları
Zore Azizova
Bunlara da bakın: