Pevat Aciredin oğlu (Zeti) - 1944 Kırım Tatar Sürgün Hatıraları #11

20 Şubat 2020, 19:45

Kırım Tatar halkı 75 yıl önce, 18 Mayıs 1944 tarihinde Sovyetler Birliğinin ve dünya tarihinin en kanlı diktatörlerinden Josef Stalin’in emriyle alınan Sovyet hükûmeti kararı neticesinde Vatan Kırım’dan vahşice sürgün edildi. Kırım Haber Ajansı (QHA), ünlü Kırım Tatar gazeteci Zera Bekirova‘nın 2019 yılında Kırım’da Kırım Tatarca ve Kiril alfabesiyle basılan “Sürgünliknin Taqdiri” (Sürgünlüğün Yazgısı) kitabında, hikayelerini tek tek dinlediği sürgünü yaşayan Kırım Tatarlarının hatıralarını Türkçe ve Kırım Tatarca (latin harfleriyle) yayınlıyor.

Yayınladığımız 11’nci Sürgün hatırasında Zeti lakaplı Pevat Aciredin oğlu , 18 Mayıs 1944 gününde yardım edeceğini söyleyen bir Sovyet subayının babasıyla aslında nasıl dalga geçtiğini, sürgüne giderken sülalesinden 2 kişinin cenazesini Kazakistan çöllerinde nasıl bıraktıklarını ve sürgünden sonra da neden yollara düştüklerini anlatıyor.

Anadolu Türkçesi

1939 yılı Nisan ayının 12’sinde Kerç yarımadasının Koyaş köyünde dünyaya geldim. Köyümüz Opuk kayası eteğinde, denize yakın yerde kurulmuş. Savaş vakti bu kayaların içindeki mağaralarda partizanların bulunduğunu duyan Almanlar, Koyaş, Opuk ve komşu köy sakinlerini kovup, çıkararak, evlerini yaktılar. Ailemizle annemin doğduğu köyü Mavlüşk’e göç ettik. Bir dört çocuk, annem, babam, büyükannem ve bizimle beraber Aliye teyzem iki çocuğuyla, dayımın ailesi 4 kişi; hepimiz üç odalı evde bir yıl yaşadık.

Kerç yarım adası düşmandan azat edildikten sonra köylerde Sovyet arabaları peyda olmaya başladı. Babam bir Sovyet subayına, Almanların yaktığı köyümüze dönmek için bir araba sorduğunda, O gülümseyerek: “18 Mayıs’ta veririz bir araba!”, dedi. Babam niyeti anlamayıp, sevine sevine eve gelip anneme kıvançlı haberi verdi. Annem ve Aliye teyzem eşyalarını bohçalara koyup hazırladılar. İki günden sonra tan vakti kapı çalındı. Babam durup baktığında, ev yanında araba duruyordu. Askerleri gören babam, eşyaları yüklemeye yardıma geldiler diye anladı! Ama askerler tek bizim yaşadığımız evin yanında değil de herkesin evi yanında olduğunu gördükten sonra babam başımıza nasıl bir bela kopacağını anladı. Arabaya hazır bohçalarımızı yükledik. Annemin kolundaki büyükannemden kalan Kuran-ı Kerim’i bir asker alıp hendeğe fırlattı.  Bizi Salın istasyonuna alıp götürdüler.

Büyükannem Şerefhan ile Cevat ağabeyim 18 Mayıs’tan birkaç gün evvel başka köye misafirliğe gitmişlerdi ve sürgün edilirken, ayrı vagonlardaydık. Trenler Kazakistan çöllerinde durduğunda onlar bizi bulup geldiler. Annem ve babam pek sevindiler. Bu yerde birisi gelip ikinci vagonda giden Mamedemin (Türkiye’de: Mehmet Emin) dayım öldüğünü söyledi. Annem, büyükannem ve babam ağlaya ağlaya oraya koştular.  Mevtayı yerli Kazaklara emanet edip, geri döndüler. Melvade yengem, sekiz yaşında Semiya ve 5 yaşında Mübira kızlarıyla kaldı. Aradan birkaç gün geçtiğinde Aliye teyzemin 3-4 yaşındaki kızı Suriye de öldü. 18-19 günlük yolda sülalemizden 2 mevtamızı Kazakistan çöllerinde bırakıp, Semerkand vilayetinin Cuma istasyonuna geldik.

Bizi damı (çatısı) delik bir evciğe yerleştirdiler. Babam mezbahada, annem pamuk tarlasında çalıştılar. Bizde bayağı şeyler, yani dikiş makinesi, tonlar, kilimler olduğundan babamla çalışan Erdangul adlı bir adam (bunları) görüp kıskanıyordu galiba. Babama karşı hıyanetlik uydurup, evdeki bütün eşyalarımı çekip aldı. Bütün ömür dikiş makinesi başında oturup  kıyafet diken Büyükannem Şerefhan, iş aletinden ayrılmasına, haksızlık üstüne haksızlık olmasına dayanamayıp bir ay sonra vefat etti. Annesinden Kuran-i Kerim okumayı öğrenen babam, büyükannem Şerefhan’ın cenazesinde duaları kendi okudu. Büyükannemin ardından 4 yaşındaki kardeşim İmdat hastalanıp öldü. Onu da babam kendisi yıkadı. Büyükannemden kalan kıymetli yüzüğü annem bir pide ve bir çanak yemeğe değiştirdi. Hepimiz buna pek üzüldük. Çünkü yüzüğü büyükannme evlenirken büyükbabam Acireddin yüz görümü olarak vermişti. Büyükannem hastalandığında yüzüğü çıkarıp, Münire ablamın parmağına taktı: “Sağ oldukça, beni anarsın”.

Sürgün edilenler arasından isteyenlerin Taşkent’e yollanacağı duyunca, babam da yazıldı. Taşkent’e gittik ve birkaç ay yaşadıktan sonra yine yolculuk göründü. Babam, “20-25 aileyi Almatı’ya alıp gidecekler” dedi. Yine yola çıktık. Ama Almatı yerine Ziyadin istasyonunda indik. Bir köyde yaşadık. Babam yine bir çiftlikte çiftçi olup işe girdi. Annem pancar tarlasında çalıştı. 1947 yılı Nisan ayında babam vefat etti. Onun ne cenazesi kılında, ne duaları okundu. Cesedini bir arabaya koyup, Özbek mezarlığına gömdük. Aileyi geçindirmek ağabeyimle bana kaldı. Tarladan buğday bulsak, evde kol değirmenimizde çekip, annem yemek pişirirdi. Ağabeyimle ikimiz serçe topladık.

Tatar çocuklarını da okula aldıklarında Münire ablamla ikimiz Özbek okuluna başladık. Okulu bitirdikten sonra ikimiz de tarlada çalıştık. Ağam dülgerlik zanaatını öğrendi. Çalışa çalışa yaşamaya devam ettik. 1958 yılı Sırdarya’ya gidip, ağabeyimden dülgerlik dersleri aldım. Aynı zamanda 1957 yılında Kırım Tatar dilinde çıkmaya başlayan  “Ldenin bayrağı” gazetesine kendi şiir ve makalelerimi yazdım.

1956 yılının fermanından son sürgünlük yerlerinde Kırım’a dönmek uğrunda milli mücadele başladı. Bu hareketin saflarına 1963 yılında Sırdarya’da yaşarken katıldım. 1974 yılında canıma kastettiler. Allah’a şükür sağ kaldım. Bir yıldan sonra vatana dönmeye karar verdim. Başta Kerç yarımadasında bir köye yerleştim, sonra Karasupazar şehrine göçtüm. Şehir tarihini öğrendim, tarihi ve mimari hatıralarını savunmaya koştum, Sırdarya’da, Kırım’da milli hareket hakkında kitaplar yazdım. Aynı zamanda halkımıza ait eşyaları toplayıp, Akmesçit, Karasupazar, eski Kırım müzelerine verdim. Bugün de halkım uğrunda elimden geldiği kadar hizmet etmekteyim.


Bütün sürgün hikayelerine buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz.

Kırım Tatarca

1939 yılı nisan 12-de Keriç yarımadasınıñ  Qoyaş köyünde dünyağa keldim.  Köyümiz  Opuk qayası eteginde, deñizge yaqın yerde  qurulğan.  Cenk vaqtında şu qayalarnıñ içindeki qobalarda  partizanlar saqlanğanını duyğan almanlar  Qoyaş, Opuk ve qomşu köy sakinlerini  quvıp çıqarıp, evlerini yaqtılar.  Ailemiznen anamnıñ doğğan köyü  Mavlüşke köçtik. Biz dört bala, anam, babam, qartanam ve biznen beraber Aliye tizem  eki balasınen, dayımnıñ qorantası dört can — epimiz üç odalı evde bir yıl yaşadıq.

 Keriç yarımadası duşmandan azat etilgen soñ köylerde sovet arabaları peyda olıp başladı. Babam bir sovet kapitanına almanlar yaqqan köyümizge qaytmaq içün bir araba sorağanda, o külümsirep: “Mayıs 18-de berirmiz araba!”, degen. Babam mısqılnı añlamayıp, sevine-sevine evge qayta da anama quvançlı haberni ayta. Anam ve Aliye tizem eşyalarnı boğçalarğa cıyıp azırlaylar.  Eki künden soñ erte tañda qapı qaqıldı. Babam turıp baqsa, ev yanında araba tura.  Askerlerni körgen babam şeylerni yüklemege yardımğa kelgenler, dep belley! Amma askerler  tek biz yaşağan ev yanında degil de, er kesniñ evi yanında olğanını körgen soñ babam  başımızğa nasıl bir belâ qopqanını añladı. Maşinağa  azır boğçalarımıznı yükledik. Anamnıñ qolunda qartanamdan qalğan Qurannı bir asker çekip alıp endekke fırlattı.  Bizni Salın stantsiyasına alıp kettiler.

 Şerefhan qartanamnen Cevat ağam  mayıs 18-den bir qaç kün evel başqa köyge musafirlikke ketken ve andan çıqarılğanlardan, ayrı vagonlarda edik. Trenler Qazahistan çöllerinde toqtağanda olar bizni tapıp keldiler. Anam ve babam pek quvandılar. Şu yerde birisi kelip ekinci vagonda ketken Mamedemin dayım ölgenini ayttı. Anam, qartanam ve babam ağlaşa-ağlaşa anda aşıqtılar. Mevtanı yerli qazahlarğa emanet etip, qaytıp keldiler. Melvade yeñgem sekiz yaşında Semiya ve 5 yaşında Mübira qızlarınen qaldı. Aradan bir qaç kün keyeçkende  Aliye tizemniñ 3-4 yaşında Suriye qızı keçindi.  18-19 künlük yolda sülâlemizden 2 mevtamıznı Qazahistan çöllerinde taşlap, Samarqand vilâyetiniñ Cuma stantsiyasına keldik.

Bizni damı teşik bir evçikke yerleştirdiler. Babam malhanade, anam pamuq tarlasında çalıştılar. Bizde bayağı şeyler yani tikiş maşinası, tonlar, kilimler olğanına babamnen çalışqan Erdanqul adlı bir adam körip suqlana, ğaliba. Babama qarşı bir hiyanetlik uydurıp, evdeki bütün şeylerimizni çekip aldı. Bütün ömür tikiş maşina başında oturıp urba tikken Şerefhan qartanam  iş aletinden ayırılğanına, aqsızlıq peşinden aqsızlıq olğanına dayanalamy bir aydan soñ keçindi. Anasından Quran oqumağa ögrengen babam Şerefhan qartanamnıñ cenazesini, dualarını özü keçirdi. Qartanamnıñ artından 4 yaşında İmdat qardaşım hastalanıp öldi. Onı da babam özü cıydı.  Qartanamdan qalğan qıymetli yüzükni anam  bir pite ve bir çanaq qatıqqa deñiştirdi. Epimiz buña pek yanıqladıq. Çünki yüzükni qartanama evlenecekte  Aciredin qartbabam bahşış etken eken. Qartanam hastalanğanda yüzügini çıqarıp Münire aptemniñ parmağına taqtı: “Sağ olsañ, meni añarsıñ”.

Sürgünliler arasından  istegenlerni Taşkentte yollaycaqlarını eşitip, babam da yazıla. Taşkentke kettik ve bir qaç ay yaşağan soñ kene yolculıq köründi. Babam  20-25 qorantanı Alma-Atağa alıp ketecekler, dedi.  Kene yolğa çıqtıq. Amma Alma-Ata yerine Ziyadin stantsiyasına  kelip tüştik. Bir qışlaqta yaşadıq Babam kene malhanağa tuvarcı olıp işke kirdi. Anam çükündir tarlasında çalıştı.  1947 yılı aprel ayında babam vefat etti. Onıñ ne cenazesi qılındı, ne duaları oquldı. Cesedini bir arabağa qoyıp  özbek mezarlığında kömdik.  Qorantanı keçindirmek ağamnen ekimizge qaldı. Tarladan  boğday cıyıp olsaq, evde qoldegirmenimizde çekemiz, anam aş pişire.  Ağamnen ekimiz torğaylarnı avladıq.

Tatar balalarını da mektepke alğanlarında Münire tatamnen ekimiz özbek mektebine bardıq. Mektepni bitirgen soñ ekimiz de tarlada çalıştıq.  Ağam dülgerlik zenaatını ögrendi. Çalışa-çalışa yaşayışımıznı uydurdıq. 1958 senesi Sırdaryağa köçip, ağamdan dülgerlik derslerini aldım.  Aynı zamanda  1957 yılından qırımtatar tilinde çıqıp başlağan “Ldenin bayrağı” gazetasına öz şiir ve maqalelerimni yazdım.

1956  yılınıñ fermanından soñ sürgünlik yerlerinde Qırımğa qaytuv oğrunda milliy küreş başlandı. Şu areketniñ saflarına men 1963 senesi Sırdaryada yaşağanımda qoşuldım. 1974 senesi canıma qast etitiler, Allağa şükür sağ qaldım.  Bir yıldan soñ Vatanğa qaytmaq qararını aldım. Başta Keriç yarımadasında bir köyde yerleştim, soñ Qarasuvbazar şeerine köçtim. Şeer tarihını ögrendim, tarihiy ve mimariy yadikârlıqlarnı qorçalav işine isse qoştım, Sırdaryada, Qırımda milliy areket aqqında kitaplar yazdım.  Aynı vaqıtta halqımıznıñ turmuşına ait eşyalarnı toplap,  Aqmescit, Qarasuvbazar, eski Qırım müzeylerine berdim. Bugün de halqım oğrunda qolumdan kelgeni qadar hızmet etmektem.


Episi sürgün ikâyelerine mında basıp irişebilirsiñiz

Bunlara da bakın: