Kevser Reşitova - 1944 Kırım Tatar Sürgün Hatıraları #13

12 Mart 2020, 19:26

Kırım Tatar halkı 75 yıl önce, 18 Mayıs 1944 tarihinde Sovyetler Birliğinin ve dünya tarihinin en kanlı diktatörlerinden Josef Stalin’in emriyle alınan Sovyet hükûmeti kararı neticesinde Vatan Kırım’dan vahşice sürgün edildi. Kırım Haber Ajansı (QHA), ünlü Kırım Tatar gazeteci Zera Bekirova‘nın 2019 yılında Kırım’da Kırım Tatarca ve Kiril alfabesiyle basılan “Sürgünliknin Taqdiri” (Sürgünlüğün Yazgısı) kitabında, hikayelerini tek tek dinlediği sürgünü yaşayan Kırım Tatarlarının hatıralarını Türkçe ve Kırım Tatarca (latin harfleriyle) yayınlıyor.

Onüçüncüsünü yayınladığımız sürgün hatıralarında Kevser Reşitova, sürgün öncesi ve sonrası yaşadıklarını anlatıyor. Reşitova hatıralarında ayrıca, aldığı eğitim ve uzmanlığı geliştirmek için Kırım Tatar kimliğinin nasıl önüne engel olarak konulduğunu aktarıyor.

ANADOLU TÜRKÇESİ

1936 yılı 11 Kasım’da Akmesçit şehrinde dünyaya geldim. Dört candan (babam emek ordusundaydı) ibaret ailemiz Tatar Sarabuzı köyünden sürgün edildi. O vakitlerde köyümüzde gizli yer bulunuyordu, 17 Mayıs’ta Amerikanlar geldiler. Onlar gittikten sonra 18 Mayıs’ta gündüz saat üçte evimizin yanında bir yük arabası gelip durdu. Üstünde komşularımız oturuyorlardı. Bize hazırlanmak için asla vakit vermediler. Evimizde yaşayan gizli hizmet teğmeni İrine Pisareva acele acele bir şeyler toplayıp, elimize tutturdu.

Bizi Rus Sarubuzı (şimdiki adı Ostakovo) istasyonuna getirdiklerinde, burada geceden alınmış insanlarımız dolu vagonlar duruyordu. Bizi az yerleri olan vagonlara yerleştirdiler. Vagonda hiç bir türlü ortam yok. Erkekler vagonun altındaki bir tahtayı çıkarıp, o aralığı tuvalet (ayak yolu) yaptılar. Kadınlar hacetini yapmaya utanıyorlar, sıkışıklık var, çocuklar aç olduklarından ağlıyorlar. Tren durduğunda kadınlar alel acele aşağı inip, ateş yakıp, bir şeyler pişirmeye çalıştılar. Böyle durakların birinde annemizi kaybettik (bulamadık). Yine de iyi ki sonlardaki vagonlardadaki yurttaşlarımız onu zar zor vagona bindirmişler ve annemiz gelen istasyonda yanımıza geldi. Bütün bu vakitte biz üç çocuk hüngüre hüngüre ağladık. Bizim vagonumuzda 5 kişi öldü. Cenazelerini yol kenarına bıraktılar, bazıları ölen yakınlarını yolun sonuna kadar kendileriyle beraber alip gittiler.

20 gün geçtiğinde Molotov (şimdiki Perm) vilayetinin Krasnokamsk şehrine geldik. Köyümüzün bütün sakinlerini Reyda kasabasındaki büyük bir odanın içine sığdırdılar. Sonra işe yarayanları içimizden seçtiler. İşe yarayan üyesi olmayan aileleri Novıy kasabasına Alman esirlerin yaşadığı barakalara taşıdılar. O kasaba bataklık içinde ve orada yapılmış tek bir yolda yürümek mümkündü, aksi halde çöküp gitmek içten bile değildi.

Ural’da 1945 yılının kışı pek sertti, soğuk; soba yakmaya ne ağacımız, ne yemeye aşımız var. Ormandan odun kesip getirmeye adamımız yok, çünkü annem Sabriye Reşitova ikinci grup engelldi, ablam Gülnar 12, ben 9 yaşındayım ve en küçük kardeşimiz Resul iki yaşında. Resul o kışda soğuk algınlığından öldü. Yer taş gibi buzdu. Yarı aç, halsiz-mecalsiz erkekler kardeşimin kabrini üç gün kazdılar. Bütün bu sürede kardeşimin cesedi kaldırılmayıp, evimizin ortasında kaldı.

Çocukları okula aldılar ama dört kilometre uzaktaki mektepe yarı çıplak, yarı aç çocukları kışın ayazında gitmek pek zordu. Yerli çocuklar hep “satkınlar” diyerek, canımızı ağrıtsalar da mektepte bizi pek sıkıştırmadılar. Çünkü biz Kırım Tatar çocukları, pekiyi okur, tertipli-nizamlıydık.

1946 yılı ordudan babam geldi. Bir yıldan sonra bütün akrabalarımızın yaşadığı Özbekiztan’a göç etmek imkanı bulduk. 1954 senesine kadar “Özbekistan beşyıllığı” sovhozunda (SSCB Tarım İşletmeleri) yaşadık. Burada da okulum 4 kilometre uzaktaydı, okumaya yaya gittim. Komutanlığa imzaya gitmeye belli bir gün yoktu, bölüğümüzün komutanı genç Kazan Tatarı adam aklına geldiği vakitte çağırtıyordu. Sovhozda hiç bir ortamı, hatta elektrik ışığı olmayan bir odada yaşadık, güzde öğrenciler pamuk toplamaya getirdiklerinde, onları da yanımıza koydular. Babam traktörcü, kalan hepimiz ise tarla işçişeriydik.

Okulda rusça okuduk. Pasaportum “Aşağı Çırçık Vilayetinin sınırından dışarı çıkmak kesinlikle yasak” diye mühür basılıydı. Amam ben mektepte iyi okuduğum için, kızı benimle bir sınıfta okuyan baş (sorumlu) komutanımız İşeyev, Taşkent’e gitmeme yardım etti. 1954 yılı Yabancu Diller Enstitüsübe girdim ama milletimden ötürü resmi kayıt yapmadılar.. Bir kere ise imza zamanını kaçırdım ve yerleştirildiğim yerden izinsiz gittiğim için beni yakaladılar. Beraber okuyan arkadaşlarım bana kefil oldular.

Beş sene okulda Alman dili hocası olup, çalıştıktan sonra biraz dilimi geliştirmek için Almanya’ya gitmek istedim… Ama Kırım Tatarları için sınır kapıları kapalıydı. O yıllarda iktidarda olan N. Kruşçev durumu biraz değiştirmeye çalışıyordu. “İzvestiya” gazetesinin düzeltmeni Acubey’e mektup yazdım ve onun yardımıyla Almanya seferimi gerçekleştirdim. Aradan yirmi yıl geçtikten sonra bir kere daha Almanya’ya gitmeye hazırlandığımda bana Kırım Tatarı olduğumu hatırlattılar. Almanya üniversitesinde okumaya davet geldi. Oraya yollanacak uzmanları sınavdan şahsen Eğtim Bakanının kendisi sınavdan geçirdi. Başvuru yapanların hiç birisi geçemedi. Yalnız ben geçtim ama bana milliyetimi “Özbek Kızı” diye göstermeyi tavsiye etti. Razı olmadım.

Buhara Pedagoloji Enstitüsü ve Taşken Devlet Üniversitesinin Dil fakülstesinde okudum. Kırıma 1960’lardan itibaren gitmeye başladım. Otellerde bize her zaman “yer yok” idi. 1990 yılında hayat arkadaşım Niyazi Asanov, Akmescit’te Boğurca kasabasında eylem yaparak toprak arazisini aldı. Buna hakimler “samozahvat” , yani kendi başına toprağı ele geçirmek dediler. Sürgün edilmemizin 50’nci yılında ben çocuklarımla döndüm (vatana). Annem-Babam Özbekistan’da, kardeşim Resul Ural’da ebediyen kaldılar. Evimizi kendi ellerimizle kurduk. Ben üç dil bitiren uzman olsam da, Kırım’da hiç bir yerde işe giremedim. Fakat hiç bir saniye ne pişmadık, ne de başka bir yol düşündük.

Bütün sürgün hikayelerine buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz.

KIRIM TATARCA

1936 senesi noyabr 11-de Aqmescit şeerinde dünyağa keldim. Dört candan (babam emek ordusında edi) ibaret qorantamız Tatar Sarabuzı köyünden sürgün etildi. O vaqıtta köyümizde gizli qısım bulunıp, mayıs 17 künü amerikalılar keldiler. Olar ketken soñ mayıs 18-de kündüz saat üçte evimizniñ yanında bir yük arabası kelip toqtadı.  Üstünde qomşularımız otura ediler. Bizge azırlanmaq içün aslı da vaqıt bermediler. Evimizde yaşağan gizli hızmet leytenantı İrina Pisareva tez-tez bir şeyler toplap, qolumızğa tuttırdı.

Bizni Rus Sarabuzı (şimdiki adı Ostrâkovo) stantsiyasına ketirgenlerinde mında endi gecesi alıp kelingen adamlarımıznen tolu vagonlar tura edi. Bizni azaçıq yerleri  olğan vagonlarğa yerleştirdiler. Vagonda iç bir türlü şarait yoq.  Aqaylar vagonnıñ altındaki bir tahtanı parlap, şu teşikten ayaqyolu yaptılar. Qadınlar acetini yapmağa utana, sıqılğanından, balalar aç olğanlarından ağlaşalar. Beş kün keçken soñ künde bir mezel aş berip başladılar. Poyezd toqtağanda qadınlar aşıq-acele aşağı enip, ateş yaqa ve bir şeyler pişirmege tırıştılar. Böyle duraqlarnıñ birinde anamıznı coydıq. Kene de yahşı onı soñki vagondaki semetdeşlerimiz zornen mindirgenler ve anam nevbetteki stantsiyada yanımızğa qayttı. Bütün bu vaqıt biz, üç bala, toqtamadan ökür-ökür ağladıq. Bizim vagonımızda beş adam öldi. Mevtalarnı yol çetinde taşladılar, bazıları ölgen yaqınlarını yolnıñ soñuna qadar özlerinen beraber alıp kettiler.

20 kün degende Molotov (şimdi Perm) vilâyetiniñ Krasnokamsk şeerine kelip çıqtıq. Köyümizniñ bütün sakinlerini Reyda qasabasındaki balaban bir oda içine sığdırdılar. Soñ kâğıt kombinatına işke yaravlılarnı seçtiler. İşke yarağan azası  olmağan ailelerni “Novıy” qasabasına alman esirleri yaşağan baraqlarğa avuştırdılar. O qasaba bataqlıq içinde ve anda tek mahsus yapılğan yoldan yürmek mümkün edi, aks alda çöküp ketmek iç bir şey degil.

Uralda 1945 senesiniñ qışı pek qattı, suvuq, soba yaqmağa ne ağaçımız, ne aşamağa aşımız bar. Ormandan odun kesip ketirmege adamımız yoq, çünki anam Sabriye Reşitova 2-nci gruppa saqatı, aptem Gülnar 12, men 9 yaşındamız ve eñ küçük oğlan qardaşım Resul eki yaşında. Resul şu qışta suvuqlanıp öldi. Yer taş kibi buzladı. Yarı aç, alsız-mecalsız aqaylar qardaşımnıñ qabirini üç kün qazdılar. Bütün bu vaqıt qardaşımnıñ cesedi cıyılmayıp evimiz ortasında yattı.

Balalarnı mektepke aldılar, Amma dört kilometr uzaqta yerleşken mektepke yarı çıplaq, yarı aç balalarğa qışnıñ ayazında qatnamaq pek zor edi. Yerli balaçıqlar  hep “satqınlar” dep canımıznı ağırtsalar da, mektepte bizni pek sıqıştırmadılar, çünki biz, qırımtatar balaları, pek yahşı oqur, tertipli-nizamlı edik.

1946 senesi ordudan babam qayttı. Bir yıldan soñ bütün soy-aqrabalarımız yaşağan Özbekistanğa köçmek imkânını taptıq. 1954 senesinece “Özbekistan beşyıllığı” sovhozında yaşadıq. Mında da oquğan mektebim 4 kilometr uzaqta edi, oquvğa cayav qatnadım. Komendnaturağa imzağa qatnadıq, imza qoyuvnıñ belli bir künü yoq edi, bölügimizniñ komendantı yaş qazantatar adamı aqılına kelgen vaqıtta çağırtır edi. Sovhozda iç bir türlü şarait, atta elektrik ışığı olmağan bir odada yaşadıq, küzde studentlerni pamuq cıymağa ketirgenlerinde, olarnı da yanımızğa qoşa ediler. Babam traktorcı, qalğan epimiz ise tarla işçileri edik.

Mektepte rusça oqudıq. Pasportımda “Aşağı Çırçıq rayonınıñ sıñırından tışqa çıqmaq qatiyen yasaq” degen müür basılı edi. Amma men mektepte alâ oquğanım içün, qızı mennen bir sınıfta oquğan “baş” komendantımız İşeyev Taşkentke barmağa yardım etti. 1954 senesi Çet tiller institutına kirdim, amma milletimden ötrü resmen qayd etmediler. Bir kere ise  imza zamanını qaçırğanım ve    yerleştirildigim yerden izinsiz ketkenim içün meni yaqaladılar.  Beraber oquğan arqadaşlarım men içün kefil oldılar.

Beş sene mektepte alman tili ocası olıp çalışqan soñ  biraz tilimni keliştirmek içün Almaniyağa barmağa istedim. Amma qırımtatarları içün sıñır qapıları qapalı edi.  O yılları ükümet başında olğan N. Hruşçöv vaziyetni biraz deñiştirmege tırışa edi. “İzvestiya” gazetasınıñ editorı Acubeyge mektüp yazdım ve onıñ yardımınen Almaniyağa seferimni kerçekleştirebildim.  Aradan yigirmi yıl keçken soñ daa bir kere Almaniyağa ketmege azırlanğanımda maña qırımtatarı olğanımnı hatırlattılar. Almaniya universitetinde oquvğa davet keldi.  Anda yollanılacaq mütehassıslarnı sınavdan şahsen Tasil naziri kendisi keçirdi. Başvuru yapqanlarnıñ iç birisi keçalmadı. Yalıñız men keçtim, amma maña milletimni “özbek qızı” dep köstermek tevsiye etildi. Razı olmadım.

 Buhara pedagogika institutı ve Taşkent devlet universitetiniñ yuridik fakültetinde de oqudım. Qırımğa 1960-lardan başlap qatnadım. Ötellerde bizge her zaman “yer yoq” edi. 1990 senesi ömür arqadaşım Niyazi Asanov Aqmescitte Boğurça qasabasında piketlerde turıp, topraq damartısı aldı.  Bunı akimler “samozahvat”  yani öz başına işğal etip almaq, dediler. Sürgün etilgenimizniñ ellinci yılında men balalarımnen qayttım. Anam-babam Özbekistanda, Resul qardaşım Uralda ebediyen qaldılar.    Evimizni öz ellerimiznen qurdıq.  Men üç universitet bitirgen bir mütehassıs olsam da, Qırımda iç bir yerge işke kirip olamadım. Amma iç bir saniye ne peşman ettik, ne başqa bir yolnı tüşündik.

Episi sürgün ikâyelerine mında basıp irişebilirsiñiz.

1944 Kırım Tatar Sürgünü
Kevser Reşitova
Sürgün hatıraları
Bunlara da bakın: