“Esimde” Araştırma Platformu'ndan yeni çalışma: Ukrayna Devlet Arşivleri'nde Kırgızlar

Güncel
Mehmet Berk Yaltırık
30 Ekim 2021, 18:33
Mehmet Berk Yaltırık
30 Ekim 2021, 18:33

Sabırbek Börübay
QHA Ankara

Kırgızistan’da “Esimde” (Hatırla) Araştırma Platformu son zamanlarda 20.-21. yüzyıllarda Kırgızistan ve Orta Asya tarihindeki önemli hadiseleri arşiv belgeleri ışığında inceleyerek önemli işlere imza atıyor. Platform yakın zamanda Ukrayna Devlet Arşivlerinden önemli kaynaklara ulaştı.  Sabırbek Börübay, QHA okurları için “Esimde” (Hatırla) Araştırma Platformu’ndan genç araştırmacı Gülzat Alagöz kızı ile röportaj gerçekleştirdi.

Kırgızistan’da “Esimde” (Hatırla) Araştırma Platformu son zamanlarda 20.-21. yüzyıllarda Kırgızistan ve Orta Asya tarihindeki önemli hadiseleri arşiv belgeleri ışığında inceleyerek önemli işlere imza atıyor. Bu bağlamda yakın zamanda Ukrayna Devlet arşivlerinden önemli kaynaklara ulaştı. Platform, Ukrayna Devlet Arşivleri’nde Stalin tarafından sürgün edilen ve Ukrayna topraklarında kurşuna dizilen Kırgızların özel dosyalarına gün yüzüne çıkardı. Kırım Haber Ajansı (QHA) olarak Sabırbek Börübay, “Esimde” (Hatırla) Araştırma Platformu’ndan genç araştırmacı Gülzat Alagözkızı ile röportaj gerçekleştirdi.

-Bize biraz kendinizden bahseder misiniz?

Adım Gülzat Alagözkızı. “Esimde” (Hatırla) Araştırma Platformu’nun araştırmacılarındanım.

-“Esimde” (Hatırla) Araştırma Platformu nasıl çalışmaktadır?

Esimde” (Hatırla) Araştırma Platformu, tarihteki ve insanların hafızasındaki olayların, gerçeklerin incelenmesi ve anlaşılması için kurulmuş bir araştırma platformudur. 20. ve 21. yüzyıllarda (1900’ler, 2000’ler) Kırgızistan ve Orta Asya tarihindeki önemli hadiseleri ve bu hadislerin gerçek yüzünü ortaya çıkaran bir platformdan bahsediyoruz. Platforumuzda gönüllü olarak çeşitli meslek temsilcileri görev almaktadır. Ayrıca “Esimde” (Hatırla) Araştırma Platformunun amacı, halkı Kırgızistan’ın 20.-21. yüzyıllardaki tarihini ve halk tarafından hatırlanan olayların anlaşılmasını sağlamaktır. Tarihin gizli sayfalarında, gölgede kalan olaylar ve kitlesel baskı ve soykırımlarla ilgili halkın aklında kalan tarihi gerçek hikayeleri derlemek ve korumaktır. Aynı zamanda kamu bilincinde ve devlet pratiğinde insan yaşamı, özgürlük ve demokrasi değerlerini teşvik etmektir.

-Kırgızistan Tarihinde “Basmacılar” halen tartışılıyor. “Basmacılar” kimdir?

“Basmacılar kimdi?” sorusu Kırgızistan tarihinde bağımsızlıktan bu yana sürekli tartışılması devam eden konu hale geldi. Bununla birlikte, Sovyet ideolojisi okul ders kitaplarında hâlâ hüküm sürmekte ve “Basmacılar” düşman ve haydut olarak görülmektedir. İki yıl önce, “Esimde” Araştırma Platformu, “Sovyet Sineması ve Sanatında Basmacıların İmajı” üzerine büyük bir kamuoyu tartışması başlattı. Bu araştırmalar için “milliyetçiler, suçlu ve soyguncu basmacıları haklı çıkarmaya çalışıyorlar” diyen bir kitle de çıktı maalesef. Sovyet döneminde, “basmacı”, düşman imajı olarak kullanılırdı. Hükumet karşıtı eylemcilerin neredeyse tamamı “basmacılar, devrimciler” olarak etiketlenerek zulme uğradı. Çoğu, ülkeden uzak topraklara sürgün edildi. Üzücü olan şu ki, “basmacı” olduğu için zulme uğrayan herkes beraat etmedi ve bu yılların en önemli arşiv belgeleri kamuoyuna açıklanmadı.

-Ukrayna’yı ziyaret etme amacınız neydi?

1930 ve 1934 yılları arasında Stalin tarafından Kırgızistan’dan yaklaşık 700 aile Ukrayna’ya sürüldü. Amacımız bu konuyu incelemek için arşiv ve sözlü kaynakları toplamaktı. Araştırmamız kapsamında Odessa, Herson ve Kıyiv arşivleri üzerinde çalıştık. Kırgız köylerini de ziyaret ederek malzeme topladık. Hatırlarsanız 1930’lar Ukrayna’da kıtlık (Holodomor) dönemiydi ve Ukrayna halkı için en trajik tarihi olaylardan biriydi. Kırgızlar, Ukrayna’nın Herson bölgesinin Skadov bölgesindeki Çalbası (Vinogradovo) ve Hlebodarovka (şimdiki Hrestovka) köylerine zorla yerleştirildi. Sürgün yolculuğunda ve yeniden yerleşim sırasında birçok insan yollarda öldü ve yetimlerin sayısı önemli ölçüde arttı. Bu nedenle Çalbası köyünde bir yetimhane ve bir de Kırgız okulu kuruldu. 1937-1938 “Büyük Terör” (Stalin soykırımı) döneminde Kırgız kaymakları (ileri gelenleri), aydınları ve devlet adamları hatta sürgünde olanlar “Basmacılar” ile bağlantı kurmakla suçlanmıştır. Araştırma kapsamında Ukrayna arşivinde çok önemli belgelere ulaşma imkanımız oldu. Örneğin, arşiv belgeleri ışığında Isık-Göl iline bağlı Temir köyünde yaşayan Akmatov Daken Ata ile röportaj gerçekleştirdik. Daken Ata şuanda 90 yaşında. Daken Ata’nın babası Moltoev Akmat, 1938’de Ukrayna’nın Skadov ilçesine sürgüne gönderilmiş. Fakat 1938’de “halk düşmanı”, “zalimlere yardım etmek” ve “devrimci” suçlamalarıyla vurularak öldürülmüştü.

(Platformun röportaj gerçekleştirdiği 90 yaşındaki Akmatov Daken Ata)

(Daken Ata’nın babası Moltoev Akmat’a ait özel dosya. “Basmacılar ile işbirliği içinde oldu” iftirası ile 1938’de Ukrayna’ya sürgüne gönderildi ve kurşuna dizilerek idam edildi.)

Moltoev Akmat’ın vurulması ailesinden gizlendi ve çocukları babasının kaderini bilmiyordu. Daken Ata 1960 yılında Klimen Voroşilov’a (1953-1960 arasında Yüksek Sovyet Prezidyumu Başkanı) şu mektubu yazdı: “Babam Akmat Moltoev, ‘Yeni Yol’ kollektif çiftliğinde (kolhoz) çiftçiydi. 1937’de geceleri, Ukrayna SSCB’sine bağlı Herson iline bağlı Çalbası köyünde, köyden diğer erkeklerle birlikte tutuklandı. Neden ve hangi suçtan tutuklandıkları bilinmiyor. O zamanlar sadece beş yaşındaydım ve babamı hatırlayamıyorum. Babamı sadece yaşlı annemin sözlerinden ve anılarından tanıyorum. Babam ile bilgi verilmesini arz ederim. Mektubumu reddetmemenizi rica ederim. Tarih, 20 Ocak 1960.”

Biz bu mektubu Herson bölge arşivlerinde bulduk. Mektuba ne yazık ki verilen yanıt (Sovyet yönetimince bölge idaresine gönderilen mektup) şöyle olmuş: “Sizden Akmatov Daken’in çağrıldığını ve 1938’de babası Moltoev Akmat’ın bir çalışma kampında 10 yıl hapis cezasına çarptırıldığını ve cezasını çekerken 30 Eylül 1944’te kalp krizinden öldüğünü söylemenizi istiyorum.” Kurşuna dizilenlerle ilgili haber ölen insanın ailelerinden gizleniyordu. Stalin’in acımasızca uygulayan yönetimiyle Kırgızistan’dan aileler on yıl süreyle sınır dışı sürgüne mahkum edildi. Kırgızlar ancak 1944’te kendi topraklarına dönmeye başladılar. 2014 yılında Kırgızistan Büyükelçiliği, Ukrayna’da bulunan Kırgız köylerine ve Kırgız mezarlıklarına anıt taşlar dikmiştir. Şu anda bu köylerde Kırgız soyundan kimse kalmamıştır.

-Ukrayna’da hangi arşivler üzerinde çalıştınız?

Ukrayna arşivlerinde çalışmak çok keyifliydi. Her şey açık. Araştırmacılar için tüm koşullar mevcuttur. Araştırmamız kapsamında, Odessa Devlet Arşivi, Herson Devlet Arşivi ve Kıyiv merkezli tüm arşivte çalışmamızı tamamladık. Çok sayıda belgelere ulaştık. Çalışmalarımız yine devam edecektir.

(“Esimde” [Hatırla] Araştırma Platformu yetkilisi Elmira Nogoybayeva ve genç araştırmacı Gülzat Alagözkızı, Herson Devlet Arşivinde çalışırlarken)