"Tokayev, Putin'in yıllardır isteyip yapamadığını altın tepside sunmuştur"

Güncel
_QHA Ankara
19 Ocak 2022, 18:53
_QHA Ankara
19 Ocak 2022, 18:53

Sabırbek Börübay
QHA Ankara

Kazakistan’da yaşanan hükumet karşıtı halk protestolarını yakından takip eden Kırgız uluslararası ilişkiler uzmanı, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora adayı Azamat Arpaçiyev, Kazakistan’da ciddi bir dönüşümün habercisi olan siyasi krizi Kırım Haber Ajansına değerlendirdi. Arpaçiyev, Kazakistan’daki gelişmelerin bölge açısından öneminden Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü eliyle Rus ordusunun Kazakistan’a girmesine kadar ülkedeki güncel durum hakkında QHA’nın soruları yanıtladı. Arpaçiyev, “Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü, Rusya’nın tamamen kendi çıkarları için meydana getirdiği bir örgüttür” dedi.

Kazakistan’ın Mangıstav eyaletinde 2 Ocak 2022 tarihinde akaryakıt fiyatlarındaki artan zam nedeniyle başlayan protestolar ülke geneline hızla yayıldı. Ülkenin en büyük kenti Almata’da da başlayan gösteriler, ülke genelinde hükumet karşıtı protestolara dönüştü. Kazakistan’da 5 Ocak 2022 itibarıyla tüm yurt genelinde OHAL ilan edildi ve Kazakistan kolluk güçlerinin, göstericilere müdahale edeceği bildirildi. Ülkede protestolar hükumetin istifasına rağmen devam ederken, Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev’in yardım istemesi üzere Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü ülkeye asker göndermeye karar verdi. Rus ordusu, KGAÖ kisvesi altında Kazakistan’daki girerken, dünya kamuoyu gelişmeleri endişeyle takip etti. KGAÖ birlikleri ülkeden bugün itibarıyla tamamen çekildi. Kazakistan’da ocak başındaki hükumet karşıtı protestolar, ülkede gözleri Kazakistan’ın kurucu Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev’e çevirdi. Kazakistan halkının Nazarbayev karşıtı gösterileri sonrasında ülke çapında olaylar meydana geldi. 

“TOKAYEV’İN ASKERİ MÜDAHALE İÇİN YARDIM İSTEMESİ BÜYÜK BİR YANLIŞTIR”

Uluslararası ilişkiler uzmanı, araştırmacısı, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Bölümü Doktora Adayı Azamat Arpaçiyev, Kazakistan’daki siyasi krizi değerlendirdi. Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nün Kazakistan’a girmesinin sonuçları neler getireceği ile ilgili, “Tokayev’in dışarıdan askeri müdahale konusunda yardım talep etmesi çok büyük bir yanlıştır.” ifadesini kullandı.

Kazakistan için etnik Rusların tehdit oluşturduğunu kaydeden uzman, “Kazakistan’daki etnik Ruslar kitlesel olarak öyle bir hareketlere gireceğini beklemiyorum. Çünkü Kazakistan’da genel olarak  etnik Ruslara doğrudan bir uygulanan bir asimile politikası veya tehlike oluşturan hareket yoktur. Hayat şartları diğer Kazak vatandaşları için nasılsa öyledir. Fakat Putin’in Ukrayna’nın Donetsk bölgesinde yaptığı gibi dışarıdan unsurları yerleştirerek ve sonradan onları el altından destekleyerek tehlikeli bir durumu yaratması ve bölgeyi sıcak bölgeye dönüştürmesi çok kolay ve denenmiş senaryodur.” dedi.

Kazakistan’daki hükumet karşıtı protestolar ve bunun etrafında gelişen olaylar, kurucu Nazarbayev’in düşüşünü, Cumhurbaşkanı Tokayev’in yükselişini doğurdu. Kazakistan açısından bu önemli dönemeç ve siyasi krizin oluşturduğu etkiler hakkında Orta Asya araştırmacı Azamat Arpaçiyev, Kırım Haber Ajansının sorularını yanıtladı.

Kazakistan’da protestoları nasıl değerlendiriyorsunuz? Protestolar nasıl bastırıldı?

İlk önce belirmemiz gereken olayın bu kadar büyümesinde doğrudan Tokayev ve çevresinin büyük etkisi olduğu görüşündeyim. Halka seslenişinde “gençler gelecek yolunuzu karartmayın”, “yakınlarınızı düşünün” tarzı tehdit edici konuşmaları, protestocuları doğrudan “terörist” ilan etme gibi yöntemleri tam tersine nefrete yol açarak olayın dahada büyümesine neden olmuştur.

Kazakistan’da olaylar bastırılmıştır. Devlet olarak “temizlik” operasyonu yapılmış ve vefat sayıları yüzlerle ifade edilmektedir. Çünkü devlet güçleri aktif olarak silah kullanmışlardır. Almata’ya giriş tamamen kapatılmıştır. Olayları merkezi olan Almata’da, 2000 kişi gözaltına alınmıştır.

“TOKAYEV, RUSLARIN UZUN YILLARDIR İSTEYİP YAPAMADIĞINI ALTIN TEPSİDE SUNMUŞTUR”

Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nün Kazakistan’a girmesinin sonuçları neler olabilir? Rus ordusunun Kazakistan’a girmesi tehlikeli bir durum değil midir? Ayrıca Kırgız Parlamentosu (Cogorku Keñeş) tarafından oy birliği ile Kırgız askerlerinin Kazakistan’da yer almasını nasıl değerlendirirsiniz?

İlk önce bir ülke lideri olarak Tokayev’in dışarıdan askeri müdahale yardımı istemesinin çok büyük bir yanlış olduğunu ve onun bundan sonraki siyasi kariyerini son erdiren bir karar olacağını görüşündeyim. Zira aslında uzun yıllardır Rusya’nın istediği ama bahane bulamadığı bir imkan altın tepside ayağını sunulmuş bir durum olmuştur. Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü adındaki bu örgüt aslında Rusya’nın başını çektiği ve kendi çıkarı olduğu zaman aktif olan bir örgüttür. Dolayısıyla Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü ismini kamufle olarak kullanarak Rusya’nın Kazakistan topraklarına girdiğini açık açık belirtmeliyiz. Üstelik örgütün kendi kurallarına göre Kazakistan’a girmesi bile yanlıştır, çünkü ancak dışarıdan bir tehlike karşısında öyle bir müdahale mümkündür.

Örgütün girmesinin olumlu sonuçlar doğuracağından şüpheliyim. Tam tersine halk içinde Rus yanlısı ve Rus karşıtı polemiklerin hızlanarak harekete geçmesine ve öylece şu anki durumun daha derinleşmesine neden olabilir. Rusya’nın Kazakistan’a olan yaptırım gücü daha da artacaktır ve uzun dönemde Kazakistan bir tam bağımsız ülke olarak imajını tekrar kazanması zor olacaktır. Bunu Russia Today müdürünün, Putin’in gayriresmi sözcüsü olarak bilinen Jirinovski gibi siyasetçilerin olaya karşı söylemlerinden de görmek zor değil.

Rusya, Kazakistan'a hava indirme birliği gönderdi - Siyaset - Haber Marmara

Kazakistan’ın Kuzeyinde etnik Rusların ayaklanması, ayrılıkçı hareketlere girmesi bekleniyor mu? Kazakitan’daki ruslar bu konuya nasıl bakıyor? Rusya’nın Kazakistan’ın kuzeyinden toprak talebi olduğu biliniyordu?

Etnik Rusların kitlesel olarak öyle bir hareketlere gireceğini beklemiyorum. Çünkü Kazakistan’da genel olarak  etnik Ruslara doğrudan bir uygulanan bir asimile politikası veya tehlike oluşturan hareket yoktur. Hayat şartları diğer Kazak vatandaşları için nasılsa öyledir. Üstelik Rusya’daki insan hakları ihlali, sosyal medya beğenilerine bile hapis cezası vb durumlar hakkında haberdar oldukları için Rusya’ya karşı sempatisi olsa bile çok da sıcak bakmadıklarını düşünüyorum. Fakat Putin’in Ukrayna’nın Donetsk bölgesinde yaptığı gibi dışarıdan unsurları yerleştirerek ve sonradan onları el altından destekleyerek tehlikeli bir durumu yaratması ve bölgeyi sıcak bölgeye dönüştürmesi çok kolay ve denenmiş senaryodur. Bu anlamda Tokayev Örgüt’ü davet ederek çok büyük tehlikeyi de beraberinde getirmiştir. Ülkenin kuzeyinde toprak hakları olduğu ve Kazakistan’da giderek Rusça’nın etkisinin azaltıldığına yönelik Rusya’da en üst düzeylere kadar söylemler sürekli olmuştur. Fakat Kazakistan’ın durumdan toprak bütünlüğüne tehlike oluşturmadan çıkabilme imkanı yine de büyüktür ve Tokayev’in bu konuda adımları önemlidir.

Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (KGAÖ) Nedir?

Tam adıyla Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (KGAÖ), Rusya Federasyonu’nun başını çektiği Sovyetler Birliği sonrası kurulan bağımsız cumhuriyetlerden oluşuyor. Bunlar: Rusya, Belarus, Ermenistan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan. Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev’in tepkilere neden olan yardım isteği sonrasında ülkeye giren askeri güçler (sözde barış gücü) örgüt anlaşmasının 4. maddesi gereğince ülkeye geliyor.

KGAÖ Anlaşması’nın 4. maddesi aynen şöyle:
“Tüm katılımcı devletler, güç kullanmaktan veya güç kullanma tehdidinde bulunmaktan kaçınmayı kabul etmiş olup devletlerden birine yönelik saldırganlık, tüm KGAÖ üyelerine yönelik saldırganlık olarak görülüyor.”

SİYASİ KRİZİN YAŞANDIĞI KAZAKİSTAN’DA NELER OLUYOR?

Kazakistan’ın Mangıstav eyaletinde 2 Ocak 2022 tarihinde akaryakıt fiyatlarındaki artan zam nedeniyle başlayan protestolar ülke geneline hızla yayıldı. Almata’da da başlayan gösteriler, ülke genelinde hükumet karşıtı protestolara dönüştü. Ülkede protestolar hükümetin istifasına rağmen devam ederken, göstericiler, kurucu Cumhurbaşkanı Nazarbayev’in dokunulmazlığının kaldırılmasını talep ediyor. Cumhurbaşkanı Tokayev, halkı sabır ve itidale davet ederken, Kazakistan Ankara Büyükelçisi Abzal Saparbekulı da, ülkedeki son durum hakkında bilgi notu paylaştı. Öte yandan, Kazak medyası, Almata’da göstericilerin belediye binasını ele geçirdiğini bildirdi. Kazakistan genelinde protestolar devam ederken, Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev 5 Ocak 2022’de ulusa sesleniş konuşması yaptı. Tokayev, bugünden itibaren Kazakistan Güvenlik Konseyi başkanı olarak göreve başladığını duyurdu. Bu görevi, ülkede Kazakistan’ın kurucu Cumhurbaşkanı Nazarbayev yürütüyordu. Ülkede protestocular, Almata ve Aktöbe’deki belediye binalarını ele geçirdi. Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, başkent Nur Sultan’da 5 Ocak 2022 saat 16:00’dan itibaren olağanüstü hal ilan edilen kararı imzaladı. Sokağa çıkma yasağı başkentte 23:00 – 07:00 saatleri arasında geçerli olacak. Olağanüstü hal 19 Ocak gece yarısına kadar yürürlükte kalacak. Kazakistan’da 5 Ocak 2022 itibarıyla tüm yurtta OHAL ilan edildi. Kazakistan kolluk güçlerinin göstericilere müdahale edeceği bildirildi.

6 Ocak 2022 gece erken saatlerde Almata’da Kazakistan kolluk güçleri, yoğun “terörle mücadele” operasyonuna başladı. Ülkede, göstericilerin çoğu etkisiz hale getirildi. Bununla eş zamanlı olarak, Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev, Rusya’nın başını çektiği askeri müdahale gücü yetkisi olan Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü’nden yardım istedi. Öte yandan, Kazakistan’a Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nü davet ederek, Rus ordusunun Kazakistan’a girmesine izin veren Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev, ayaklanmalardan yurt dışında eğitilen bir dizi terörist grupları sorumlu tuttu. Kremlin, Rusya ve Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü kapsamında Kazakistan’a Rus ordusunu soktu. Bu kapsamda, ülkenin kuzeyindeki etnik Rusların durumu da merak konusu.

Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, 7 Ocak 2022’de Kazakistan’daki son durumu değerlendirmek üzere ulusa sesleniş konuşması yaparak ülkede en yüksek muhalefetin olduğu Almata şehrinde 20 bin “terörist” bulunduğu dile getirdi ve orduya “vur emri” verdiğini kaydetti. Yine 7 Ocak’ta Kazakistan’daki Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü silahlı güçleri başına Rus Korgeneral Andrey Serdyukov’un getirildiği öğrenildi. Serdyukov, Rusya’nın Şubat 2014’te başlattığı Kırım’ı işgal etme operasyonunu yönetmesi ve 2019 yılında da Suriye’deki Rus birliklerinin komutanlığını yapmasıyla tanınıyor. Serdyukov’un Kırım ve Suriye dışında daha önceki dönemlerde Yugoslavya ve Çeçenistan’daki çeşitli bölgelerdeki operasyonlarda tecrübeli olduğu biliniyor. 8 Ocak 2022 itibarıyla, Kazakistan’ın eski devlet başkanı Nursultan Nazarbayev’in iddiaların aksine ülkeyi terk etmediği, başkent Nursultan’da bulunduğu Nazarbayev’in sözcüsü Aydos Ukibay tarafından duyurulurken, yine aynı tarihte Belarus tarafından, Nazarbayev’in Belarus Cumhurbaşkanı Aleksandr Lukaşenko ile telefonda görüştüğü kaydedildi. Yine 8 Ocak 2022’de Kazakistan Ulusal Güvenlik Komitesi’nin daha önce 6 Ocak 2022’de Ulusal Güvenlik Komitesi Başkanı görevinden alınan Karim Masimov hakkında, Kazakistan Cumhuriyeti Ceza Kanunu’nun devlete ihanet maddesine dayanılarak soruşturma başlattığı duyuruldu.
Kazakistan Ulusal Güvenlik Komitesi tarafından 8 Ocak 2022’de yayımlanan açıklamada, söz konusu suçu işlediği şüphesiyle Masimov’un gözaltına alındığı, Masimov’un ve yine soruşturma çerçevesinde gözaltına alınan başka kişilerin, hep birlikte geçici tutuklama merkezine yerleştirildiği açıklandı. Yine 8 Ocak’ta Cumhurbaşkanlığı Basın Sözcüsü Berik Uali, Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev’in bazı bölgelerdeki trajik ölümlerle bağlantılı olarak 10 Ocak 2022’yi ulusal yas günü ilan etmeye karar verdiğini duyurdu. Son resmi rakamlara göre yaşanan olaylarda 18’i güvenlik güçleri mensubu olmak üzere 44 kişinin hayatını kaybettiği, resmi olmayan verilere göre ölü sayısının çok daha fazla olabileceği ifade ediliyor. Olaylarda 4 bin 400’ü aşkın kişi gözaltına alındı.

Kazakistan Cumhurbaşkanının davet ettiği ve 6 Ocak’ta ülkeye konuşlandırılan Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (KGAÖ) askerlerinin ülkeden çekildi. Ülkede uzun zamandır benzeri görülmemiş olayların ardından hayat normale dönerken, çalışmaları askıya alınan ikinci kademe bankalar ile döviz büroları hizmet vermeye başladı. Kazakistan’daki internet erişimi kısıtlamaları tamamen kaldırıldı. Almatı Havalimanı’nda iç hat uçuşlarına başlandı.

Çimkent şehri ile Türkistan, Karagandı, Doğu Kazakistan, Batı Kazakistan, Pavlodar ve Kuzey Kazakistan eyaletlerinde OHAL’e son verildi. Ülkenin genelinde OHAL ilanı sona erdi.