Rus işgaline karşı mücadele eden Türkistan'ın sembol ismi: Kırgız Dağlarının Kraliçesi Kurmancan Datka

Güncel
Manas
23 Mayıs 2022, 00:32
Manas
23 Mayıs 2022, 00:32

Türkistan’ın tarihinde efsanevi bir siyasi kadın lider olarak anılan Kurmancan Datka, Kırgız tarihinde “Datka (General)” unvanı ile şereflendirilen tek kadındır. Milletinin özgürlüğü ve bütünlüğü için çocuklarını feda etmeyi bile göze alan Kırgızların kadın kahramanı Kurmancan Datka, Rus işgaline karşı ömrünün sonun kadar mücadele vermiştir. Türkistan’ın özgürlüğü için mücadele eden Kurmancan Datka 211 yıl önce bugün dünyaya geldi. Milletinin özgürlüğü için kararlı duruşu ile ünlenen Kurmancan Datka, 1907 yılında 96 yaşında vefat etmişti.

19. yüzyılda Türkistan’ın kadın kahramanı olarak tanınan Kurmancan Datka, Hokand Hanlığı’nda üst düzey görevli olan Alimbek Datka ile evlendikten sonra, Hokand Hanlığı’nda ve Kırgız halkının siyasetinde etkin bir konuma yükselmiştir. Eşi Alımbek Datka’nın öldürülmesinden sonra Güney Kırgızistan’daki Kırgızların liderliğini yapar. Daha sonrasında, Hokand Hanlığı’nın 1876’da Rusya tarafından işgal edilmesinden sonra, oğullarıyla birlikte Rus işgaline karşı mücadele vermiş, ancak dönemin ağır şartlarını göz önünde bulundurarak anlaşmak zorunda kalmıştır. Hayatı ve yaptığı faaliyetleri Kırgızlar arasında efsaneye dönüşmüş olan bu kadın karakter, hayatı filmlere konu olsa da Türk dünyasında henüz tam olarak tanınmamaktadır.

Тарых: Курманжан датка сабаттуу болгонбу? - BBC News Кыргыз Кызматы

1811: KURMANCAN DATKA’NIN HAYATINDA BİR DÖNÜM NOKTASI

1831 yılı Kurmancan’ın hayatında bir dönüm noktası olur. Bu tarihte Alay bölgesini yöneten Alımbek Datka’yla evlenir. Kurmancan’ın hayatı bu tarihten itibaren bambaşka bir yöne gidecektir. Kurmancan, Alımbek ile evlenene kadar iffetli ve dirayetli bir kadındı. Onun saygı uyandıran duruşuna ve güzelliğine bir görüşte kapılan Hokand’ın yiğit komutanı ‘ile kurduğu bu yeni hayat, onun bugün bile “Altay Kraliçesi” anlamma “Alay Hanışası”, “Altay Kanıkeyi” diye anılmasma sebep olmuştur. İyi bir eğitim görmüş, kültürlü ve görgülü Kurmancan, “datka” unvanını almış olan Alımbek’in tam istediği gibi biridir. O, kocasının evine geldiği günden itibaren yerinde konuşması, zeki ve işbirliği, mantıklı davranışı, doğru kararları ile yeni memleketinde hemen sivrilmiş, her meselede ona danışır olmuştur (Kanesanyev, 1991:9. Köse, 2002:59).

Efsaneye göre Kurmancan Datka da halkın sosyal ve siyasi hayatındaki her türlü meselelerin çözümünde aktif olarak söz sahibiydi. Bürokratların yani yöneticilerin en önemli vazifesi, halk arasında vuku bulan ekonomik, siyasi ve adli konulardaki itilafları çözerek adaleti temin etmekti. İki boy arasında çıkan büyük çaptaki anlaşmazlıklar genellikle tertip edilen kurultaylarda çözüme kavuşturulurdu. Halkın isteğine göre mahkemelere isteyen herkes katılabilirdi.

Тарых: Курманжан датка сабаттуу болгонбу? - BBC News Кыргыз Кызматы

İSTİHBARATÇI OLARAK KURMANCAN DATKA

Kırgız aksakallarından Mati’nin belirttiğine göre: “Kurmancan, Alımbek’in “çalgın teşkilatını” (istihbarat teşkilatını) yönetmekteydi. Onun emrindeki casuslar sadece Hokand’da değil, Kaşkar, Anciyan (Andican) ve Buhara’da da faaliyet göstererek en son bilgileri Kurmancan’a iletmekteydiler. Kurmancan ayrıca, hanların eşleri veya anneleri konumundaki Kırgız bayanlara yakınlık göstererek onların güvenini kazanıyor ve böylelikle günlük haberleri kolaylıkla onlardan öğrenebiliyordu. Bu şekilde Alımbek de her türlü gizli bilgiyi Kurmancan vasıtasıyla öğrenerek yüz yüze kaldığı durumlara karşı kendisini hazırlayabiliyordu (Omorov, 2013:247). Kurmancan, eşi Alımbek’in ölümüne kadar her konuda akıl hocası, arkadaşı, sırdaşı olmuştur. “Datka” ünvanını almadan önce de at üstünde askerlerin başındadır ve yanında da çoğunlukla oğullarından biri veya birkaçı vardır. Hatta kocası Hokand’a gittiği zamanlarda bile onun yokluğunu hissettirmemiş; milletinin güvendiği, akıl danıştığı bir kadın, askerlerin başında da bir komutan olmuş; çocuklarının ruhunu ve kalbini ise “hür ve bağımsız Kırgızistan” ruhuyla doldurmuştur. Kurmancan, Türkler içinde “datka” ünvanı verilen ilk kadındır. “Datka”, Hokand ve Buhara hanlıklan zamanında yönetimin en üst kademesini ifade etmekteydi. Kelime anlamı “gerçek bağlılık” demek olan bu ünvanın bulunduğu vilayetin idare amiri (yani valisi), siyasi ve dini lideri, hatta toplumda çıkan bütün problemlerin çözücüsü, temyiz ve şikayet dilekçelerine bakan hukuk görevlisi, vilayetle ilgili kararları gözden geçiren, askerlerin komutanı kısacası emrindeki bölgenin tek yetkilisi demekti (Köse, 2002:59).  Alımbek Datka vefat ettikten sonra geleneğe göre yerine erkek kardeşlerinden birinin veya büyük oğlu Abduldabek’in geçmesi gerekmekteydi. Ancak Alay bölgesinin halkı yönetimi Kurmancan’a verdi. Çünkü Alımbek’in sağlığında dahi (onun savaşta veya kendi işleriyle meşgul olduğu ve uzak bölgelerde bulunduğu zaman) Kurmancan bu bölgedeki halkın işlerini yoluna koymuş ve aksatmadan yürütmüştü. O bu vazifeye cömertliğiyle, fedakârlığıyla ve üstün zekasıyla ulaşmış, arkasına halkın desteğini alarak gelmişti.

RUS İŞGALİNE KARŞI KURMANCAN DATKA

Türkistan; küçük ve müstakil Türk devletlerinin teşekkülleri, çevrelerinde olup bitenleri anlamak ve buna göre tedbir almakla âciz kalmaları dolayısıyla, Asya’da lider devlet olma vasfını kaybetti. Bunun üzerine doğuda, Orta Asya istikametinde Rus teşebbüsleri canlandı. Rusya, XVI. yüzyılda, Türkistan’ın artık tehlikeli bir rakibi oldu, ancak Türkistan devletleri bunun farkına varamadılar (Omorov, 2013:170). Kurmancan Datka başta olmak üzere onun oğulları Rusya’nın sömürgecilik faaliyetlerine karşı yek vücut olarak karşı durmuşlardı. Bu dağlık bölgelerde oğullarından Abdullabek liderliğindeki halk Ruslara karşı bir yıl savaşmıştı.

Eskiden beri “dili başka, dini başka, geleneği başka” bir halka boyun eğmeyi ve halkını belirsizliğe sürüklemeyi kendisi için bir zul addeden Alımbek Datka’nın siyaseti, oğulları Abdıldabek, Baatırbek, Mamıtbek, Asanbek ve karısı Kurmancan Datka tarafından kesintisiz olarak devam ettirilmişti.

Hokand Hanlığı Rus kontrolüne girdikten sonra Pamir-Alay Kırgızları bağımsızlıkların korumaya gayret etmişlerdi. Genel olarak Pamir ve Alaylılar Hokand’daki siyasi çekişmeleri kullanarak, Hanlığın kontrolünden çıkıyorlardı. Bağımsızlığı amaçlayan Abdıldabek ve annesi Kurmancan Datka Ruslara karşılığını gösterdiler (Camgırçiyev, 1966:396). O, Rus ordusunun başında duran M.D. Skobelev’e karşı hiç boyun eğmedi. Hatta en küçük ve çok sevdiği oğlu Kamçıbek, Ruslar tarafından yakalanıp asıldığında bile düşmanlara karşı dimdik durması onun kahraman bir kadın olduğunu göstermiştir. Ruslar Türkistan’da ilk kez bu denli sert ve uzun soluklu bir direnişle yüzyüze kalmıştı. Bu tarz bir mukavemetle karşılaşmanın verdiği şaşkınlık bir Rus generalin ağzından dökülen şu sözlerde açık bir şekilde kendisini hissettirmektedir: “Biz bu denli dayanıklı askerlerle ilk defa yüzleşiyoruz. Kendini müdafaa eden halkla savaşmanın yerli hanlarla savaşmaktan zor ve yorucu olduğunu artık öğrendik(Omorov, 2013:263). Kısaca Kurmancan Datka, büyük Rus birlikleriyle savaşa girip halkını kırdırmak yerine, işgal güçlerinin komutanıyla uzlaşıp, barış içinde yaşama yolunu seçti. General Skobelev ile bir anlaşma yaparak halkını güvence altına aldı. 1907 yılında ölünceye kadar, tam 30 yıl Alay halkının başında kaldı.

HAYATINI ANLATAN FİLM OSCAR’A ADAY OLDU: KURMANCAN DATKA FİLMİ

Возможно, это изображение 1 человек

Oscar adayı Kırgız filmi Kurmancan Datka – Dağların Kraliçesi. 2014 yılında Kırgızistan’da çekildi. Kurmancan Datka, 1 buçuk milyon dolarlık bütçesiyle Kırgız sinema tarihinin en pahalı filmi olarak bilindi.

Kırgızların tarihinde önemli bir sayfa olan Rus Çarlığının egemenliğine girildiği dönemi yansıtan filmin yönetmeni Sadık Şer-Niyaz, filmle ilgili demeçinde, “Kurmancan Datka bir bölgenin değil tüm Türkistan’ın anasıdır. Rus işgaline karşı at üstünde savaşan bir cesur kadındır. Onun almış olduğu doğru kararıyla Alay toprakları esen kaldı. Her şeyden önce O, bir merhametli anadır.” diye belirtmişti.
Filmde, eşinin bir suikasta kurban gitmesinin ardından Alay Kırgızlarının başına geçen ve “Alay Kraliçesi” diye anılan Kurmancan Datka’nın yaşamı anlatılıyor. Film, bugüne kadar Kazakistan, Rusya, Kanada ve Amerika Birleşik Devletlerinde sinemaseverlerle buluştu. Aralık 2014 yılında ise Türkiye’de vizyona girildi. Ayrıca Newyork’taki Avrasya Film Festivalinde de, Oscar’a aday gösterildi.

19. yüzyılda Türkistan topraklarında, Kırgız bir ailede dünyaya gelen Kurmancan Datka, Türk ve Müslüman bir hanımı temsil etmesinin yanında, siyasi ve askeri arenada da kendini ispatlamış, gerektiğinde halkı için fedakârlık yapmaktan çekinmemiş ve adını “Alay Hanışası” namıyla tarihe yazdırmıştır. Kurmancan’ın, gerek Kırgızlar ve gerekse Orta Asya halkları arasında ön plana çıkmasında dönemin siyasi, askeri, ekonomik ve toplumsal olayların rolünün olduğu açıktır. Bununla beraber Hokand Hanlığı’nda, Datka (General) unvanına sahip ve bir dönem hanlıkta baş vezirlik yapan, Alımbek Datka ile evlenmesi onun hayatında dönüm noktası olmuştur.

Türkistan’ın bekası için mücadele eden Kurmancan Datka’yı rahmet ve minnetle anıyoruz.

KAYNAKÇA:

  1. KENESABIYEV, T. (1991). “Kurmancan Datka” Kurmanean Datka·1991. Oş: Kırgızistan Cumalistter Soyuzu. Dayardagandar ve Redaktoru: A. Kaparov, Mo Akmatav. Turkestanskiye Bedamsti Gazetesi “Kurmancan Datka”. Kırgızstan.
  2. KÖSE, N. (2002). Kırgız Tarihinde Bir Kadın General: Kurmancan Datka. Milli Folklor Dergisi, Türkiye.
  3. OMOROV, T. (2013). Kırgızların Türkistan Hanlıkları İle İlişkileri (XV-XIX. yy. arası). (Doktora Tezi), Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış, Ankara.
  4. KESERCİ, R. (2020). Türkistan Tarihine Damga Vuran Bir Kadın Lider: Kurmancan Datka (1811-1907). Uluslararası Türk Dünyası Bilimsel Araştırmalar Dergisi. 43. s.