Üsein Kürkçi'nin hayatı, eserleri ve mücadelesi

30 Mart 2020, 19:17

Elmaz Kırımer & Zara Kırımlı
QHA Kırım

Kırım Haber Ajansı, Kırım Tatar halkının tarihinde iz bırakan önemli şahsiyetlerin hayatını ve faaliyetlerini konu edinen yeni yazı dizisine başlıyor. İlk yazımız, Kırım Tatar edebi dilinin gelişimine büyük katkı sağlayan dilbilimci Üsein Kürkçi hakkında.

Üsein Kürkçi; gazeteci, dilbilimci, Kırım Tatar dili gramerinin esasları konusunda bilimsel çalışmalar yapan bir alim. Kürkçi, 1905 yılında Bahçesaray’da, Arslan Ağa Mahallesi’nde kürkçüler esnafından ustabaşı Osman Molla Sali oğlu Kürkçi’nin ailesinde dünyaya geldi. İlk öğretmenlerinden biri şair Yakub Şakir-Ali oldu.

Yakub Şakir-Ali

Liseyi bitirdikten sonra 1918-1920 yılları arasında  Bahçesaray’da İsmail Gaspıralı adını taşıyan öğretmen kurslarında eğitim alan Kürkçi, 1922 yılında Azerbaycan’a gitti ve Bakü Devlet Üniversitesi Tarih- Filoloji Fakültesinde okumaya başladı.

Burada, doğubilimci, Türkolog, akademisyen Vasiliy Bartold, profesörler İsmail Hikmet Ertaylan, Bekir Çobanzade, Gaziz Gubaydullin gibi meşhur bilim insanlarından ders aldı.

1926 yılında enstitüden mezun olduktan sonra Kırım’a dönen Kürkçi, önce okulda çalıştı sonra da “Oquv İşleri (Eğitim İşleri)” dergisinde çalışmaya başladı. Daha sonra Kırım Pedagoji Üniversitesi Dil ve Edebiyat Fakültesinde yüksek lisans yapan Kürkçi, 1934 yılında “Kırım Tatar Dili Gramerinin Esasları” konulu tezini savundu. Kürkçi, sonrasında Kırım Pedagoji Enstitüsü ile Puşkin Dil ve Edebiyat Bilimsel Araştırma Enstitüsünde çalışmaya başladı.


Üsein Kürkçi’nin doğduğu Arslan Aga Mahallesinden eski fotolar

Bununla birlikte o yıllarda, Kırım Tatar dilinin ilk imla sözlüğünü (1936), terminoloji sözlüklerini (Latin alfabesi esasında) ve ders kitaplarını hazırladı. Kırım Tatar Edebî Dilinin İmlası Üzerine Üçüncü Kırım İlmî Konferansı’nda (1934) “Edebi Dilimizin Gramatik Esasları Hususunda” konulu bir konuşma gerçekleştirdi.

BEKİR SITKI ÇOBANZADE İLE İŞ BİRLİĞİ YAPMAKLA SUÇLANIYOR

Kürkçi, bilim sahasındaki faaliyetlerinin en parlak çağında Komünist rejiminin baskısına maruz kaldı. 1937 yılında onlarca Kırım Tatar aydınla birlikte Kürkçi de yakalandı. Tarihçi, bilim insanı Rüstem Hayali, onun yakalanmasını şöyle anlatıyor:

“19 Nisan 1937 tarihinde NKVD organlarının kararına göre, Kırım Pedagoji Enstitüsü öğretim üyesi Üsein Kürkçi, “Milli Firka” partisi üyesi olmakla ve parti lideri Bekir Çobanzade ile iş birliği yapmakla suçlanıyor. 28 Nisan günü Üsein Kürkçi yakalanıyor. Evinde yapılan arama neticesinde 53 fotoğraf, 250 mektup, 77 defter ve not defteri, Kırım Tatar dilinde el yazmaları ve 248 kitap müsadere edilmiş. 4 Mayıs 1937 yılında yapılan sorguda mahpus, karşı devrimci grup hakkında hiçbir bilgisi olmadığını söylüyor.”


Üsein Kürkçi’nin doğduğu Arslan Aga Mahallesinden eski fotolar

KURKÇİ’NİN KIRIM CEMİYETİ’NDEKİ FAALİYETLERİ

Soruşturma birimleri, Üsein Kürkçi’nin Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Halk Maarif Komiserliği tarafından bir çok gençle birlikte yüksek öğretim kurumlarında okumak için gönderildiği Bakü’de geçirdiği dönemedi irdeledi. Çünkü Bakü’de o yıllarda Bekir Çobanzade’nin liderlik yaptığı Kırım Cemiyeti’nde faaliyet gösteriyordu. Lakin Kürkçi, Bekir Çobanzade ile tanıştığını itiraf ederken, neler hakkında konuştuklarını hatırlamadığını söyledi. Fakat, soruşturma görevlilerinin o yıllarda ne çeşit yöntemler kullandıkları, tutukluların işlemediği suçları bile üstlenmek zorunda kaldığı herkes tarafından biliniyordu. Baskı ve işkence altında Üsein Kürkçi, Bakü’de okuduğu sırada öğrencilerden oluşturulan karşı devrimci grubun üyesi olduğunu, grubun faaliyetinin esas olarak yeni alfabeye karşı olmaktan ibaret olduğunu söyledi. Ama grubun diğer üyelerinin adlarını söylemedi. 1938 yılının Ağustos ayında hakkında alınan karara göre Üsein Kürkçi 8 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Ceza süresi bittikten sonra Kürkçi, 1945 yılının Nisan ayında, halkının büyük bölümünün sürgün edildiği Özbekistan’a gitti. Fergana vilayetinin Margilan şehrindeki akrabalarını buldu. Burada yaşadığı 2,5 yıl içinde, Kırım Pedagoji Enstitüsü Kimya-Biyoloji Fakültesinden mezun olan öğretmen Emine Asanova ile evlendi.

KGB TARAFINDAN TUTUKLANMASI

Yeni hayata başladım derken, 1949 yılının Mart ayında ikinci kez Devlet Güvenlik Komitesi (KGB) tarafından tutuklandı. Bu kez Krasnoyarsk Bölgesi Dolgiy Most köyüne kampa sürgün edildi. Burada ailesiyle birlikte 1955 yılının Haziran ayına kadar kaldı. 1957 yılında rehabilite edildi. Serbest kaldıktan sonra 1965 yılına kadar Margilan şehrinde Rus dili öğretmeni olarak çalışarak burada bilimsel çalışmalara devam etti. 1974 yılında Kırım Tatar gazetesi olan “Lenin Bayrağı” ofisinde Kırım Tatar edebi dili hakkında seminerler verdi. O seminerler daha sonra dokuz makale olarak gazetede yayımlandı. 1980’li yıllarda 5 bin Kırım Tatar deyiminin yer aldığı deyişbilim sözlüğünü yazdı. Sözlüğün belli bölümleri 1987 yılından itibaren birkaç yıl devamında Kırım Tatar “Yıldız” dergisinde yayımlandı. 1986 yılında ise Kürkçi’nin Kırım Tatar edebi dilinin gelişimi hakkındaki görüşlerinin yer aldığı “Fikir İncileri” kitabı basıldı.

Önde gelen Kırım Tatar bilim insanları ve yazarlar Özbekistan’da yaşayan Üsein Kürkçi ile mektuplaşıyorlardı ve Kırım Tatar dili ve yazdığı eserler hakkında akıl danışıyorlardı. Kürkçi’nin deyimler sözlüğü ancak birkaç yıl önce küçük bir tirajla basıldı.

Üsein Kürkçi, 27 Kasım 1996 tarihinde Margilan’da yaşama veda etti.

Kırım Tatar edebiyatı
üsein kürkçi
Bunlara da bakın: