Gaspıralı'nın arşivinden çıkan eser: Prof. Dr. Kocaoğlu, Behbudi'nin Türkistan’ın Kültürel Özerklik Tasarısı'nı kitaplaştırdı

Güncel
Ömer Cihad Kaya
29 Eylül 2021, 23:20
Ömer Cihad Kaya
29 Eylül 2021, 23:20

Dildora Tulyaganova/ QHA Taşkent

Prof. Dr. Timur Kocaoğlu’nun “Türkistan Kültürel Özerklik Yasa Tasarısı: Metin, Çevri, İnceleme” isimli yeni kitabı, Almanya’da yayımlandı. Rusça basılan kitap, Türkistan Ceditçiliğinin önderlerinden Mahmudhoja Behbudi’nin 1907’de Rus Duması’na gönderdiği projeye dayanıyor. Türkistan’ın Kültürel Özerkliği projesi, daha sonra Türk dünyasında aydınlanma hareketinin öncüsü, ünlü Kırım Tatar fikir adamı İsmail Bey Gaspıralı’nın eline geçmişti. Prof. Dr. Kocaoğlu, bu merak uyandıran projenin ayrıntılarını Kırım Haber Ajansına anlattı.

ABD Michigan State Üniversitesi’nde eğitim veren Türkolog, tarihçi Prof. Dr. Timur Kocaoğlu, Özbekistan ve Türk dünyasında tarihçiler ve araştırmacılar tarafından pek bilinmeyen “Türkistan Kültürel Özerklik Yasa Tasarısı”nı gün yüzüne çıkaran bir esere imza attı. Prof. Dr. Kocaoğlu tarafından yazılan “Türkistan Kültürel Özerklik Yasa Tasarısı” eseri, Özbek tarih profesörü Şamsiddin Kamoliddin ile ortak çalışma neticesinde Rusça olarak Almanya’da basıldı. Kitabın yazarı Timur Kocaoğlu, proje ve çalışmaları hakkında Kırım Haber Ajansına verdiği demeçte, esere dair merak edilenleri paylaştı. İşte o röportaj:

ÖZBEK CEDİTÇİ BEHBUDİ’NİN TÜRKİSTAN KÜLTÜREL ÖZERKLİK YASA TASARISI

Behbudi tarafından, dönemin Rus Duması’na sunulan proje, 75 madde ve 9 bölümden oluşuyor. Projenin en önemli maddesi, Türkistan bölgesinde sadece Müslüman halkların yaşamasını ve Rusya’nın kendi vatandaşlarını bu bölgeye istediği gibi yerleştirmesinin engellenmesini öngörüyordu. Bunun yanı sıra proje, bölgede kadın ve erkeklerin eşit haklara sahip olmasını, çocukların Türkistan’daki okullarda yeni usule göre iyi eğitim almalarını öngörüyordu. Timur Kocaoğlu, bu projeyi Rusya İmparatorluğu Devlet Duması’nın kabul etmesinin imkansız olduğunun altını çizdi.

“RUS VATANDAŞLARI TÜRKİSTAN’A GELMESİN”

Prof. Dr. Timur Kocaoğlu, eserin en önemli kısmına ilişkin şu ifadeleri kullandı:

İçindeki en önemli olan maddeler şunlardı: Dünyanın her tarafından Müslümanların Türkistan topraklarında yer almaya hakkı olmalı. Rus yönetiminden, ancak yerel halkın fikrini aldıktan sonra bölgenin doğal kaynaklarını, topraklarını, su barajlarını taksim etmesi talep edilmiş. Dikkat çekici başka madde de var: Türkistan halkı talep etmediği sürece, bu ülkeye muhacir gönderilmesin, yani Rus vatandaşları Türkistan’a gelmesin.

ESER, ÜNLÜ KIRIM TATAR AYDIN GASPIRALI’NIN ELİNE GEÇİYOR…

Bu belgeler, o dönem Duma’daki Rusya Müslümanları İttifakı’nın, kongrelerin, toplantıların başkanlığını yapan İsmail Bey Gaspıralı’nın ilgisini çekti ve onun eline geçti. Zira Gaspıralı, Rus Duması’nda Müslümanlarla ilgili tüm belgeleri topluyordu. 1914 yılında İsmail Bey Gaspıralı’nın ölümünden sonra bu zengin arşiv, kızı Şefika Gaspıralı’ya kaldı.

Bolşevikler 1919 yılında Kırım muhtariyetini yok edince, Şefika Gaspıralı, eşi ile Azerbaycan’a göç etti. Bir yıl sonra Bolşevikler, Şefika Gaspıralı’nın eşini idam edip, Azerbaycan Cumhuriyeti’ni de yok etti. Türk yazar Mehmet Şevket Esandal, Şefika Hanım’ın Türkiye vatandaşı olduğuna dair sahte belgelerler hazırladı ve bu şekilde o Azerbaycan’ı terk edip, iki çocuğu ile Türkiye’ye, elinde babası İsmail Bey Gaspıralı’nın arşivi ile geldi.

1974 yılında vefat etmeden önce Şefika Gaspıralı, bu arşivi Kırım Tatar kökenli gazeteci, Doç. Dr. Necip Hablemitoğlu’na verdi. 2001 yılında, Timur Kocaoğlu, babası Buhara Cumhuriyeti’nin ilk başkanı olan Osman Koca hakkında anma kitabını yazarken, Türkiye’de  Behbudi’nin arşivinin varlığını öğrenip, Necip Hablemitoğlu’na  müracaat etti. Kocaoğlu, kitapta o belgeleri kullandığını kaydetti.

2002 yılında, Necip Hablemitoğlu’nun ölümünden sonra İsmail Bey Gaspıralı’nın ve Mahmudhoca Behbudi’nin arşivleri, Necip Hablemitoğlu’nun eşi Şengül Hablemitoğlu tarafından Bursa Türk Ocağı’na hediye edildi.

Eserin neden Rusça yayımlandığına ilişki soruya Timur Kocaoğlu şöyle cevap verdi:

«Özbek tarihçi Şamsiddin Kamoliddin kitabı Türk dilinde görünce, bu Behbudi’nin projesi çok önemli, istersiniz biz bunu Rus dilinde yayınlayalım ve onu herkes okuyabilsin, çünkü eski Sovyetler Birliği ülkelerinde herkes Rusçayı iyi biliyor. Ve insanların, dayatılan değil de, gerçek tarihi öğrenmeleri için bu kitap güzel bir imkan sunuyor.»

Kültürel Özerklik Yasa Tasarı: Metin, Çeviri ve İnceleme” Prof. Dr. Timur Kocaoğlu

“Türkistan Kültürel Özerklik Yasa Tasarı: Metin, Çeviri ve İnceleme” eseri şu anda İngilizce’ye çevriliyor yakın zamanda ise Özbek Türkçesi’nde de yayımlanacak. Prof. Dr. Kocaoğlu, asıl amacının, mümkün olduğunca çok kişinin dönemin gerçek tarihini, geçmişini öğrenmesi olduğunu kaydetti. Kocaoğlu, röportajda, “Çünkü, gelecek geçmişsiz olmaz” ifadelerini kullandı.

PROF. DR. TİMUR KOCAOĞLU KİMDİR?

Dede Korkut'un Üçüncü Elyazması Yıldız Teknik Üniversitesinde | KUTLU  YAYINEVİ - göksel sözcükleriñ yayıncısı

1947  yılında İstanbul’da doğdu. İlkokulu 1951-1957 yıllarında Peşavar, Pakistan’da okudu. Daha sonra ailesi Pakistan’dan İstanbul’a döndü ve Kocaoğlu 1957-1971 yıllarında İstanbul’da orta okul, lise ve İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı bölümünde eğitim gördü. 1972-1977 yıllarında ABD’de Columbia Üniversitesinde master ve doktora yaptı. 1977-1994 yıllarında Almanya’da Azatlık Radyosu’nda (Radio Liberty) muhabir ve sunucu olarak çalıştı.
1994 yılından 2011 yılına kadar Türkiye’de Koç Üniversitesi Fen-İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi öğretim üyesi olan Kocaoğlu, 2011 yılından beri ABD’de Michigan Üniversitesi öğretim üyesi.